دیوان جنونی اردبیلی چاپ و منتشر شد

1 1 یکی از شعرای قابل تحسین دوره صفوی در نیمه دوم قرن 11ه.ق و نیمه اول قرن12ه.ق بوده است. با آن که در تذکرههای دورانهای صفوی، قاجار و متأخر اطلاعات قابل توجهی درمورد این ادیب وجود ندارد –تا جایی که مصحح تحقیق کرده است- اما در کتاب ارزشمند الذریعه که نویسندهاش 1 جنونی را در کتابخانه سلطان القرائی دیده، نوشته شده است ایشان در 1107 زنده بوده است. اغلب تذکرههای بعد از الذریعه مانند تذکرهی شعرای آذربایجان، مفاخر آذربایجان، فرهنگ سخنوران و...، و کتابهایی مانند اردبیل در گذرگاه تاریخ  و تاریخ اردبیل و دانشمندان در دادن اطلاعاتی راجع به این شاعر به نوشتههای این منبع معتبر استناد کرده است. در دیوان جنونی به ترتیب تاریخهای 1094، 1095 دو بار، 1097 دو بار، 1098، 1099 و 1107 همگی ه.ق وجود دارد. شاعر با آوردن این تاریخها در ذیل اشعارش کار محققین را در پیدا کردن دوران زندگیاش ساده کرده است با آن که آنها در پیدا کردن تاریخ دقیق تولد و مرگ جنونی و همچنین جستن نام دقیق شاعر دچار مشکلاتی هستند؛ گر چه در نسخه اصلی مُهری با عنوان "عبداله بن محمد" وجود دارد که با قطعیت و یقین نمیتوان ذکر کرد که نام ادیب مذکور بوده است. دیوان جنونی شامل جنگنامهی ترکی در قالب مثنوی و اشعار فارسی در قوالب غزل (256 غزل همراه 9 غزل ناقص)، قصیده (5 قصیده)، قطعه(7 قطعه)، ترجیع بند(1 ترجیع بند)، مخمس(2 مخمس)، رباعی(35 رباعی) و تک بیتها (4 تک بیت) است.

جنونی در غزلیاتش چهره یک شاعر عاشق و عارف را دارد و آن را در ابیاتی مثل ابیات زیر نشان داده است:

1- کرد مجنون لقب و رو به بیابان آورد   قیس پنداشت که در دشت جنون ریخته است

2- ذرّات دهر بس که ز مهرت در آتشند     گر بر خورد دو سنگ به هم میجهد شرار

3- سجده بر عاشق دمادم واجب است     سر نهم هر لحظه بر زانوی خویش

4- هر آن که طاعت امروز او به فردا ماند     ز روی دلبر خود بوسه با پیام کند

5- جلوهاش تنها ز نخل طور نیست     سروها در این خیابان بسته صف

غزلیات، قسمت اعظم دیوان اشعار جنونی را در بر میگیرد و از لحاظ ادبی و هنری قابل تدقیق و تحقیق است. جنونی در لابلای غزلیاتش چند بار هم در قالب ابیاتی به نام اردبیل و القابش مانند دارالارشاد و دارالامان اشاره کرده است. مانند:

1- ز اسلامم به دور افکند و طاعت شد فراموشم     به شهر اردبیل این خانه سردی که من دارم

2- چرا بر خود نبالد اردبیل امروز از شادی     لقب بر دارالارشادش ز حق افزود عدل آباد

3- ویران شود چو ملک ستم دیده دم به دم     از چشم جنگجوی تو دارالامان صلح

فارغ از تنها ترجیع بند زیبای دیوان جنونی یکی از دو مخمس دیوان اشعار او در وصف بیش از 40 شاعر هم عصر او و یا پیش از او است. از اسامی شاعرانی که جنونی در تمجید آنها داد سخن داده است میتوان به خاقانی شروانی، نظامی گنجوی، طالب آملی، حافظ شیرازی، نظیری، عرفی، سنجر و... اشاره کرد.

از 35 رباعی موجود در دیوان جنونی یک رباعی به فردی به نامِ شیخ الاسلام اختصاص دارد که در سال 1099 سروده شده است. علاوه بر این فرد اکثر رباعیات جنونی به حضرت سیدالشهداء(ع) اختصاص دارد. اوج کار جنونی اردبیلی در اشعارش از لحاظ تاریخی در قصائد فارسی و جنگ نامه ترکی کم نظیرش است.

جنونی در قصائد و قطعاتش به ائمه شیعه، صاحب منصبان عصر صفوی و متولیّان بقعه شیخ صفی، وقایع اردبیل مانند طاعون و وبا، بزرگداشت مقام عرفانی شیخ صفی، وقایع بقعه شیخ صفی و... اشاره دارد. قصائد این شاعر وقایع نگار با ذکر عناوین مندرج در دیوانش به شرح ذیل است:

1- قصیده در مدح و تاریخ تولیت و نوروزی محمد علی بیگ، متولّی بقعه شیخ صفی. سال 1097 ق

2- قصیده در تاریخ نوروزی محمد علی بیگ، متولّی بقعه شیخ صفی. سال 1098 ق

3- قصیده در تعمیر بقعه شیخ صفی به امر شاه سلطان حسین صفوی با سرکاری آقا حسین سرکار. سال 1107 ق

4- قصیده در مورد طاعون و وبا در اردبیل. 1097 ق

این دو بیت زیبای جنونی در مورد طاعون و وبای وحشتناک اردبیل اوج تسلط او بر سرودن شعر را نشان میدهد:

بَرَش طاعون و برگ او وبا گردید الحاصل     چنان بگشاد بر جان خلایق دست بر یغما

برادر از برادر گشت و فرزند از پدر بگریخت     میان خلق عالم شد نمایان محشر کبری

قصیدهای که جنونی در مورد تعمیر بقعه شیخ صفی سروده است علاوه بر زیبایی ادبی از اشعار گرانبهای تاریخی او به شمار میرود. علاوه بر قصائد، جنونی در قطعاتش نیز به وقایع تاریخی مورد وقوع در اردبیل و فوت مادرش اشاره کرده است:

1- قطعه در تاریخ آمدن نواب صفیقلی خان به اردبیل. سال 1095 ق

2- قطعه در تاریخ عید نوروز که در وقت استقبال از نواب صفیقلی خان در ابهر سروده شده است. سال 1095 ق

3- قطعه در تاریخ فوت مادرش. سال 1094 ق

به نظر میرسد جنونی اردبیلی از ارادتمندان عارف شهیر، شیخ صفیالدین اردبیلی بوده است و او را با القابی چون سلطان معظم، قطب اعظم، قبله جانها، مه برج ولایت، آفتاب مشرق تحقیق، کلید گنج عرفان، سپهسالار خیل اوصیا، امانت دار سرّ وحدت، چراغ روشن بزم سیادت و... ستوده است. او نه تنها از راهروان راه شیخ صفی بلکه از معتکفین بقعهاش نیز بوده است و به تمامی وقایع این بقعه اشاره کرده است. چنانکه در روز اتمام تعمیر گنبد فیروزه بقعه شیخ صفی در آنجا حضور داشته و مسئول تعمیر بقعه نیز در مورد جنونی چنین گفته است:

ز اخلاصی که بر این درگه رضوان مکان داری     نبودن از پی تاریخ دارد از تو استبعاد

یکی از نکات قابل توجه در قطعات جنونی اردبیلی آوردن قطعهای از شاعری به نام محمد شریفا است که جنونی با او مشاعره کرده است و او را اخوی خوانده است. شریفا با این قطعه از جنونی تخلص خواسته و جنونی نیز جواب او را با قطعهای عذب داده است. بیت اول قطعه محمد شریفا چنین است:

چهره پرداز سخن کیست جنونی که بُود     از سواد خط خوبان قلمش غالیه سا

محمد شریفا، جنونی را همچنان که از بیت فوق مشهود است چهره پرداز سخن معرفی کرده است و به خطاط زبردست بودن او نیز به طور تلویحی اشاره کرده است.

جنونی علاوه بر وقایع تاریخی اردبیل در حمد خدای متعال، نعت پیامبر، مدح ائمه شیعه و مقام والای انسانی نیز در جای- جای دیوانش شعر سروده است:

در وصف حضرت علی(ع):

کلید گنج عنایت، علی ولیّ الله     قسیم دوزخ و جنت، امیر کلّ امیر

در اشاره به امام هشتم(ع):

چون جنونی روی در گرد گنه پرورده را     بر در سلطان دین شاه خراسان میبرم

در مرتبه آدمی:

به هر که مرتبه آدمی تمام کند     ملک سجود نماید فلک سلام کند

او در اشعارش بویژه در غزلیّاتش به هنر و مسائل اطراف آن نیز اشاره دارد چنان که در دو بیت از یک غزلش چنین میسُراید:

روزگارم به هیچ نستاند     هنر برگزیده را مانم

در وطن قدر و قیمتم نبُود     جنس ارزان خریده را مانم

جنونی در اشعارش به اصطلاحات موسیقی نیز اشاره دارد و آنها را با زیبایی وصف ناپذیری به کار برده است:

راست از عشّاق بشنو در عجم یا در حجاز     این نواهای مخالف صوت یک تار است و بس

جنگ نامه ترکی جنونی اردبیلی-جنگ نامه ترکی، نامی است که در نسخه خطی وجود دارد- اگر نگوییم مهمترین بخش دیوان شعر جنونی، حداقل در کنار قصائد و قطعات این شاعر اردبیلی به لحاظ تاریخی، جامعه شناسی و مردم شناسی از اهمیت خاصی برخوردار است. جنونی اردبیلی با محور قرار دادن کشته شدن آقا محمد که پهلوان مشهور شهر در آن دوران بوده است به نکاتی اشاره میکند که امروز برای ما اهمیت مضاعفی دارد. جنونی، جنگ نامه را با تحمیدیه شروع کرده و آن را با نعت حضرت محمد مصطفی(ص) و مدح حضرت علی(ع) ادامه میدهد و به منظور اصلی شعر میرسد و آن را با این بیت آغاز میکند:

وار ایدی ایکی سرو غنچه دهن     اونلارا اردبیلده مسکن

 او در تنه اصلی با اشاره به درگیری محلات مختلف شهر با هم دیگر به جهت قتل پهلوان شهر به اماکن و محلات شهر اشاره میکند. جنگ نامه که با قدرت و زیبایی هر چه تمامتر سروده شده است با حجم کم اما محتوای تاریخی و جغرافیایی زیاد دورنمای شهر اردبیل در دوران صفوی را به ما نشان میدهد. جنونی در جنگ نامه به محلات اردبیل از قبیل طابر(تاوار)، گازرلر، قونبالان، دروازه، غریبلر و به روستایی مانند نیار و به اماکنی چون قیصریه اشاره میکند. به نظر میرسد جنونی خود از محله تاوار بوده است و در توصیف این محله از اردبیل چنین اشاره میکند:

هئچ زمان کیمسه وئرمهییبدی نشان     طابری بییگانهی دوران

چون کی حیدر سپاهیدیر طابر     شیرلر تکیهگاهیدیر طابر

علاوه بر اسامی محلات و اماکن، اسامی افراد زیادی نیز در جنگ نامه وجود دارد مانند: آقا محمد پهلوان، حاجی جومرد، گولوم، دده مقصود نعمتاللهی، نظر، کریم، شریف و...

جنونی خود در بین اشعار جنگ نامه، نام این مجموعه را چنین آورده است:

سن منی مِیله ائیله جوشن پوش     من دئییم جنگ نامه سن توت گوش

و خودش را نیز به لحاظ ادبی چنین معرفی کرده است:

قصّهپرداز صلح و جنگ زمان     بئله چکدی بیانا تیغ زبان

بیهیچ شکی جنونی یک وقایع نگار متبحر بوده است و این یادگار ذیقیمت باقیمانده از او در قالب دیوان اشعارش نکات بسیاری را برای ما در مورد اردبیل کهن یادآوری میکند.

دیوان اشعار جنونی اردبیلی با مقدمه و تصحیح سعداله دنیوی مغانلو که قبلا کتاب امثال و نصایح ترکیِ میرزا محمد امینی مراغهای با تصحیح او 1 شده است، در 436 صفحه توسط انتشارات یایلیق اردبیل چاپ و منتشر گردیده است.

روابط عمومی انتشارات یایلیق